สี่ยอดวรรณกรรมจีน คืออะไร? ทำไมถึงยิ่งใหญ่ตลอดกาล

     สวัสดีน้องๆ ทุกคน บทความนี้พี่ TUTOR VIP จะพาน้องๆ ไปดู “สี่ยอดวรรณกรรมจีน” ​สี่วรรณกรรมที่ยิ่งใหญ่ตลอดกาล จะมีเรื่องอะไรบ้าง? ถ้าพร้อมแล้วไปศึกษาพร้อมกันในบทความเลย!

ที่มาของคำว่า “สี่ยอดวรรณกรรมจีน”

    คำว่า “สี่ยอดวรรณกรรมจีน” (四大名著 ซื่อต้าหมิงจู้) หมายถึงนวนิยายจีนโบราณแบบ “จางหุยเสี่ยวซัว” (章回小说 นิยายที่แบ่งเป็นตอน/บท) สี่เรื่อง ได้แก่

1. สามก๊ก (三国演义)
2. ซ้องกั๋ง (水浒传)
3. ไซอิ๋ว (西游记)
4. ความฝันในหอแดง (红楼梦)

    สิ่งที่น่าสนใจคือ คำนี้ไม่ได้มีมาตั้งแต่ยุคที่นวนิยายเหล่านี้ถูกแต่งขึ้น ในสมัยราชวงศ์หมิงถึงราชวงศ์ชิง ชาวจีนรู้จักกลุ่ม “สี่ยอดนวนิยาย” (四大奇书 ซื่อต้าฉีชู) ซึ่งประกอบด้วยสามก๊ก ซ้องกั๋ง ไซอิ๋ว และ “บุปผาในกุณฑีทอง” (金瓶梅) นวนิยายว่าด้วยชีวิตครอบครัวพ่อค้าที่เต็มไปด้วยเนื้อหาทางโลกและกามารมณ์    ต่อมาในช่วงศตวรรษที่ 20 เมื่อมีการจัดระบบวรรณกรรมคลาสสิกเพื่อการศึกษาและการเผยแพร่ในวงกว้าง บุปผาในกุณฑีทองซึ่งมีเนื้อหาอ่อนไหวถูกวางไว้นอกกลุ่ม ขณะที่ “ความฝันในหอแดง” ซึ่งนักวิชาการและผู้อ่านยกย่องว่าเป็นจุดสูงสุดของนวนิยายจีนก่อนยุคสมัยใหม่ ได้เข้ามาแทนที่ กลายเป็นรายชื่อ “สี่ยอดวรรณกรรม” ที่เรารู้จักกันในปัจจุบัน

    ข้อสังเกตสำคัญคือ รายชื่อวรรณกรรมเหล่านี้เป็นการยอมรับร่วมกันทางวัฒนธรรมมากกว่าการประกาศอย่างเป็นทางการจากสถาบันใดสถาบันหนึ่ง และรายชื่อก็เคยเปลี่ยนแปลงตามค่านิยมของแต่ละยุค

เจาะลึกทีละเรื่อง

2.1 สามก๊ก (三国演义) — มหากาพย์แห่งอำนาจและกลยุทธ์

• ผู้ประพันธ์: หลัว กว้านจง หรือ ล่อกวนตง (罗贯中) นักประพันธ์ช่วงปลายราชวงศ์หยวนถึงต้นราชวงศ์หมิง (ราวศตวรรษที่ 14)
• ฉบับที่แพร่หลาย: ฉบับ 120 บท ที่เหมา จงกาง (毛宗岗) และบิดาปรับแก้ในสมัยราชวงศ์ชิง
• ช่วงเวลาในเรื่อง: ปลายราชวงศ์ฮั่นตะวันออกจนถึงการรวมแผ่นดินโดยราชวงศ์จิ้น (ราว ค.ศ. 184–280)

    เรื่องราวติดตามการแตกแยกของแผ่นดินฮั่นเป็นสามอาณาจักร คือ วุยก๊ก (โจโฉ) จ๊กก๊ก (เล่าปี่) และง่อก๊ก (ซุนกวน) พร้อมตัวละครที่กลายเป็นตำนาน เช่น จูกัดเหลียง กวนอู เตียวหุย และสุมาอี้ เนื้อหามีรากฐานจากบันทึกประวัติศาสตร์ “ซานกั๋วจื้อ” (บันทึกสามก๊ก) ของเฉินโซ่ว และอรรถาธิบายของเผยซงจือ แล้วผสมกับนิทานพื้นบ้านและงานแสดงของยุคก่อนหน้า มีคำกล่าวประเมินของนักวิชาการสมัยชิงที่แพร่หลายว่าเนื้อหา “เป็นเรื่องจริงเจ็ดส่วน แต่งเสริมสามส่วน”

    จุดเด่นคือการวางโครงเรื่องระดับมหากาพย์ ปรัชญาการเมือง และกลยุทธ์ ตลอดจนการสร้างตัวละครให้เป็นแม่แบบของคุณธรรม เช่น ความสัตย์ซื่อ (กวนอู) ความเฉลียวฉลาด (จูกัดเหลียง) และความทะเยอทะยาน (โจโฉ) 

    ในไทย สามก๊กมีความหมายเป็นพิเศษ เพราะ เจ้าพระยาพระคลัง (หน) ได้รับพระบรมราชโองการให้แปลในสมัยรัชกาลที่ 1 และฉบับแปลนี้ถือเป็นหมุดหมายสำคัญของวรรณกรรมร้อยแก้วไทย ทั้งยังกลายเป็นตำราอ่านเอาแนวคิดด้านการเมืองและการบริหารมาจนทุกวันนี้

2.2 ซ้องกั๋ง (水浒传) — วีรบุรุษนอกกฎหมายกับความยุติธรรมของชาวบ้าน

• ผู้ประพันธ์: โดยทั่วไประบุว่าคือ ชือ ไน่อาน (施耐庵) แต่เชื่อว่ามีผู้ประพันธ์อื่นๆ และหลัว กว้านจงได้เข้ามามีส่วนร่วมด้วยซึ่งยังเป็นประเด็นถกเถียงทางวิชาการ
• ช่วงเวลาในเรื่อง: ปลายราชวงศ์ซ่งเหนือ ในสมัยจักรพรรดิซ่งฮุยจง
• ฉบับที่พบ: มีหลายฉบับ ทั้งฉบับ 100 บท และฉบับขยายที่ยาวกว่า

    เรื่องเล่าถึงวีรบุรุษ 108 คนแห่งเขาเหลียงซาน นำโดย ซ่งเจียง ที่ถูกบีบจากระบบชนชั้นศักดินาที่ฉ้อฉลให้ต้องหนีไปรวมตัวกันเป็นกลุ่มผู้กล้าที่เขาเหลียงซาน จนเกิดสำนวนจีนว่า “逼上梁山” (ถูกบีบให้ขึ้นเขาเหลียงซาน) ซึ่งใช้ในความหมายว่าไม่มีทางเลือกอื่นแล้ว 

    แกนกลางของเรื่องคือ ความเที่ยงธรรม ความเป็นพี่น้องร่วมสาบาน และการวิพากษ์ความฉ้อฉลของผู้มีอำนาจ ซึ่งทำให้เรื่องนี้ได้รับความนิยมในหมู่สามัญชนอย่างยาวนาน ขณะเดียวกันก็เป็นเรื่องที่ถูกตีความถกเถียงว่าเป็นการสรรเสริญหรือการตั้งคำถามต่อการกบฏ

2.3 ไซอิ๋ว (西游记) — การเดินทางของจิตใจที่ห่อหุ้มด้วยจินตนาการ

• ผู้ประพันธ์: อู๋ เฉิงเอิน (吴承恩) ในสมัยราชวงศ์หมิง (ศตวรรษที่ 16)
• ความยาว: 100 บท
• ที่มา: อิงจากการเดินทางไปอัญเชิญพระไตรปิฎกจากอินเดียของพระถังซัมจั๋ง (เสวียนจั้ง) ในสมัยราชวงศ์ถัง (ราว ค.ศ. 629–645) ผสมกับนิทานพื้นบ้านและตำนานที่เล่าต่อกันมาหลายศตวรรษ

    เรื่องราวของ ซุนหงอคง (เห้งเจีย) ลิงผู้มีวิชาเหนือเทพเจ้า ที่ถูกพุทธองค์ปราบ แล้วต้องรับใช้พระถังซัมจั๋งไปพร้อมตือโป๊ยก่าย และซัวเจ๋ง ฝ่าด่านเภทภัย 81 ครั้ง 

    แม้ผิวเผินจะเป็นนิยายผจญภัยสนุกสนานเต็มไปด้วยปีศาจและเวทมนตร์ แต่ก็แฝงการผสมผสานแนวคิดพุทธ เต๋า และขงจื๊อ ผู้อ่านจำนวนไม่น้อยตีความการเดินทางนี้ว่าเป็น “การฝึกจิต” ที่ต้องควบคุมความดื้อรั้น ความโลภ และความหลง และมีมุมเสียดสีระบบราชการสวรรค์ที่สะท้อนโลกมนุษย์ไปพร้อมกัน

2.4 ความฝันในหอแดง (红楼梦) — โศกนาฏกรรมของตระกูลและหัวใจมนุษย์

• ผู้ประพันธ์: เฉา เสวี่ยฉิน (曹雪芹) สมัยราชวงศ์ชิง (กลางศตวรรษที่ 18)
• ความยาว: 120 บทในฉบับพิมพ์ที่แพร่หลาย โดยทั่วไปถือว่า 80 บทแรกเป็นฝีมือเฉา เสวี่ยฉิน ส่วน 40 บทท้ายเชื่อกันว่าเป็นการต่อเติมโดยเกาเอ้อ (高鹗) และผู้เกี่ยวข้อง ซึ่งยังเป็นประเด็นศึกษาถกเถียง
• ที่มา: ได้แรงบันดาลใจส่วนหนึ่งจากชีวิตและการล่มสลายของตระกูลผู้ประพันธ์เอง

    เรื่องดำเนินผ่านตระกูลเจี่ยที่มั่งคั่งสูงศักดิ์ และความรักสามเส้าระหว่าง เจี่ย เป่าอวี้ กับ หลิน ไต้อี้ และ เซี่ย เป่าไช่ ท่ามกลางชีวิตประจำวัน งานเลี้ยง บทกวี และเครือญาติที่ซับซ้อน ก่อนที่ตระกูลจะค่อย ๆ เสื่อมสลาย 

    จุดแข็งคือการสร้างตัวละครหญิงจำนวนมากที่มีมิติ การวางรายละเอียดวัฒนธรรมสังคมชั้นสูงอย่างละเอียด และอารมณ์แบบ “ความว่างเปล่าของสิ่งสวยงาม” ที่เชื่อมกับแนวคิดพุทธและเต๋า จนมีสาขาวิชาเฉพาะที่เรียกว่า “หงเสวีย” (红学 Redology) ซึ่งศึกษาเรื่องนี้โดยตรง

ทำไมสี่เรื่องนี้จึงยิ่งใหญ่ตลอดกาล

1) เป็นจุดสูงสุดของนวนิยายจีนก่อนยุคสมัยใหม่ แต่ละเรื่องเป็นต้นแบบของแนวหนึ่ง ได้แก่ นิยายอิงประวัติศาสตร์ (สามก๊ก) นิยายวีรบุรุษพเนจร (ซ้องกั๋ง) นิยายเทพนิยายจินตนาการ (ไซอิ๋ว) และนิยายชีวิตครอบครัวเชิงจิตวิทยา (ความฝันในหอแดง) รวมกันแล้วครอบคลุมแทบทุกรูปแบบการเล่าเรื่องที่นิยายสมัยหลังต่อยอด

2) สร้างตัวละครที่มีชีวิตข้ามยุคสมัย โจโฉ จูกัดเหลียง ซุนหงอคง หลิน ไต้อี้ ล้วนกลายเป็น “ต้นแบบ” (archetype) ที่คนจีนและคนในวัฒนธรรมที่ได้รับอิทธิพลจีนใช้อ้างอิงในการสร้างผลงานใหม่ๆ อยู่เสมอ

3) ธีมสากลที่ไม่ล้าสมัย อำนาจและความทะเยอทะยาน ความยุติธรรมกับกฎหมาย การค้นหาตัวตน ความรักและการสูญเสีย ล้วนเป็นคำถามที่มนุษย์ในทุกยุคเผชิญ

4) ผสานปรัชญาและโลกทัศน์ของจีนอย่างลึกซึ้ง ขงจื๊อ เต๋า และพุทธ ปรากฏอยู่ในโครงเรื่องและคุณค่าของตัวละคร ผู้อ่านจึงเหมือนได้ศึกษาวิธีคิดของอารยธรรมจีนผ่านเรื่องเล่า

5) การตีความได้หลากหลายระดับ อ่านเพื่อความบันเทิงก็ได้ อ่านเป็นตำรากลยุทธ์ ปรัชญา หรือบันทึกสังคมก็ได้ ความยืดหยุ่นนี้ทำให้ผู้อ่านแต่ละรุ่นพบสิ่งใหม่เสมอ

6) การถ่ายทอดผ่านสื่อร่วมสมัย ตั้งแต่งิ้ว นิทานเล่าปากเปล่า ไปจนถึงละคร ภาพยนตร์ การ์ตูน และเกม ทำให้เรื่องเหล่านี้ไม่เคยหยุดอยู่ในหนังสือ

อิทธิพลต่อโลกปัจจุบัน

• วัฒนธรรมป๊อปและบันเทิง 

เรื่องราวและตัวละครถูกนำไปสร้างใหม่ไม่รู้จบ เช่น ละครโทรทัศน์จีนหลายเวอร์ชัน (สามก๊ก ไซอิ๋ว ความฝันในหอแดง) แฟรนไชส์เกมกลยุทธ์ที่ใช้เนื้อหาสามก๊ก และเกมแอ็กชันที่ได้แรงบันดาลใจจากไซอิ๋ว ในแวดวงมังงะและอนิเมะ ตัวอย่างที่รู้จักกันดีคือ “ดราก้อนบอล” ที่ได้ไอเดียตั้งต้นจากไซอิ๋ว

• ภาษาและสำนวน 

มีสำนวนจีนจำนวนมากที่มาจากสี่เรื่องนี้ เช่น “逼上梁山” จากซ้องกั๋ง และ “三顾茅庐” (สามครั้งไปเยือนกระท่อมหญ้า) จากสามก๊ก ซึ่งใช้ในความหมายของการให้เกียรติเชิญหรือขอความช่วยเหลือผู้มีความสามารถมาร่วมงาน

• การประยุกต์ใช้ในธุรกิจและการบริหาร  

สามก๊กมักถูกหยิบยกเป็น “ตำรากลยุทธ์” ทั้งในจีน ญี่ปุ่น เกาหลี และไทย ผู้บริหารและนักการเมืองมักหยิบกรณีเทียบเคียงเรื่องการวางแผน การใช้คน และการเจรจา แม้ควรตระหนักว่าเป็นวรรณกรรมที่ผสมนิยายกับประวัติศาสตร์ ไม่ใช่ตำราที่ต้องเชื่อทุกบรรทัด

• การศึกษาและการเผยแพร่ระดับสากล  

สี่เรื่องนี้ถูกบรรจุในการศึกษาวรรณกรรมจีนในหลายประเทศ มีการแปลสู่ภาษาต่างๆ เช่น งานแปลภาษาอังกฤษของ Arthur Waley (“Monkey” จากไซอิ๋ว), Anthony C. Yu (ไซอิ๋วฉบับเต็ม), Moss Roberts (สามก๊ก) และ David Hawkes กับ John Minford (“The Story of the Stone” ความฝันในหอแดง) ทำให้วรรณกรรมจีนคลาสสิกเข้าถึงผู้อ่านทั่วโลก

• อัตลักษณ์และ “พลังวัฒนธรรม” (Soft Power)

การที่ตัวละครอย่างซุนหงอคงหรือตัวละครอื่นๆ จากเรื่องเหล่านี้ปรากฏในสื่อระดับนานาชาติ ช่วยให้โลกรู้จักวัฒนธรรมจีนผ่านสื่อร่วมสมัย ไม่ใช่ผ่านตำราเรียนเพียงอย่างเดียว

• ความเชื่อมโยงกับไทย สามก๊ก

ไม่เพียงเป็นวรรณกรรมแปล แต่ยังส่งอิทธิพลต่อรูปแบบการเขียนร้อยแก้วไทยและกลายเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมการอ่านของคนไทย มีการนำไปแต่งต่อ เล่าใหม่ และดัดแปลงเป็นสื่อต่าง ๆ มาจนปัจจุบัน ส่วนไซอิ๋วก็เป็นที่คุ้นเคยจากละคร และการ์ตูนที่ฉายและทำซ้ำต่อกันหลายรุ่น

    เป็นอย่างไรกันบ้าง? สุดยอดไปเลยใช่ไหม? หวังว่าน้องๆ จะได้รู้จัก “สี่ยอดวรรณกรรมจีน” กันดีมากขึ้นนะ 

    สำหรับใครที่กำลังมองหาที่ติวตัวต่อตัว หรือมีข้อสงสัยเพิ่มเติมก็มาปรึกษาพี่ TUTOR VIP ได้นะ พี่ ๆ ยินดีให้คำปรึกษาเสมอ

   บทความต่อไป TUTOR VIP จะมาแนะนำอะไรอีกนั้น ฝากติดตามกันด้วยนะ